Cartoonist Tjeerd Royaards: Met AI sleutelen aan andermans beeld. Mag dat?

Mensen op social media blijken AI ook te kunnen gebruiken om mijn cartoons aan te passen. Hierbij wordt niet alleen de betekenis van de cartoon veranderd (om een tegenovergesteld punt te maken), maar zijn de veranderingen aan de cartoon ook zo naadloos in mijn tekenstijl dat je zou kunnen denken dat het een cartoon van mij is.

Op 8 juni publiceerde ik een cartoon in Trouw over hoe extreemrechtse protesten een klimaat van angst en xenofobie creëren. Een stoet van demonstranten loopt door de straat. De voorste demonstrant draagt een grote prinsenvlag. Het uiteinde van deze vlag waait de hoek van de straat om en vervormt tot een kluwen giftige slangen, die een moeder en kind van kleur bedreigen.

Zoals gebruikelijk deelde ik mijn cartoon ook op social media; met name op Facebook kreeg de cartoon veel respons van mensen die het ermee eens, of juist helemaal niet mee eens waren. Mijn oog viel daarbij op twee bewerkte versies van mijn cartoon, waarbij iemand mijn afbeelding door AI had laten aanpassen om zijn mening te geven.

In de eerste bewerking is de prinsenvlag veranderd in een regenboogvlag, en zijn de mensen van kleur wit gemaakt; het punt van de cartoon lijkt nu te zijn dat protesteren voor diversiteit en lhbti+rechten witte mensen bedreigt. In de tweede bewerkte versie vervormt de prinsenvlag tot een leeuw, waardoor een cartoon ontstaat die nationalisme verheerlijkt.

De tekst gaat verder onder de foto

Dit soort aanpassingen zijn niet nieuw. Voor AI werden cartoons geregeld aangepast. Vaak werden dan teksten of labels in de cartoon aangepast, en soms werden hoofden van andere politici of bekende personen op de originele karakters in de afbeelding geplakt. Cartoonisten hebben dit nooit leuk gevonden; het voelt als een inbreuk op een vaak zeer persoonlijke stijl die je als tekenaar door jaren werk ontwikkeld hebt. Daarbij is de aanpassing vaak om een punt te maken dat haaks staat op de originele intentie van de cartoon.

Tegelijkertijd erkennen de meeste cartoonisten het belang van de parodie, waarbij je een origineel werk als uitgangspunt neemt en dit dermate verandert dat er een nieuw werk ontstaat, met als intentie het creëren van humor of het leveren van kritiek. In de wet op auteursrecht is dit beschermd door de parodie-exceptie.

Deze exceptie is ook uitermate belangrijk voor cartoonisten zelf. Hierdoor kan ik bijvoorbeeld een Shell-logo, reclame of slogan gebruiken en vervormen om kritiek te leveren op datzelfde bedrijf. Het zou dus nogal kinderachtig zijn om te gaan klagen als ditzelfde stijlmiddel op mijn eigen werk wordt toegepast.

Toch is dit anders. In het verleden was een geparodieerde cartoon duidelijk als zodanig herkenbaar, omdat het moeilijk was veranderingen in dezelfde stijl te houden en omdat deze veranderingen veelal werden gemaakt door mensen die beperkte kennis van beeldbewerking hadden. Maar als je cartoons met AI bewerkt, kan je met een druk op de knop elementen toevoegen die (bijna) naadloos bij mijn tekenstijl passen. Hierdoor wordt het veel moeilijker om de AI-versie te onderscheiden van mijn echte werk.

Zeker omdat mijn handtekening is overgenomen in de bewerkte versies, zou een gemiddelde kijker kunnen denken dat dit een originele cartoon van mij is. En zo gaan er dus afbeeldingen op het internet rond die wat mij betreft zeer kwalijke meningen verkondigen, maar waarvan het lijkt alsof ik ze gemaakt heb.

Als beeldmaker vind ik dit een zeer zorgelijke ontwikkeling. Ik ben geen jurist, maar ik heb het idee dat auteursrecht op dit gebied nog achterloopt, en wellicht ook blijft achterlopen gezien de ontwikkelingen in AI. Toen ik mijn zorgen deelde op social media wees een illustrator mij op het bestaan van de software Glaze en Nightshade.

Deze (gratis) software, ontwikkeld door de Universiteit van Chicago, is specifiek gemaakt om beeldmakers te beschermen tegen gesleutel aan hun werk door generatieve AI. Ik ga het deze week voor het eerst gebruiken, dus ik kan nog niet mijn ervaringen delen, maar het is in ieder geval hoopvol dat meer mensen van deze bedreiging bewust zijn, en techniek gebruiken om hier een oplossing voor te vinden.